باب چهارم در معرفت خصالى كه نظام ملك و دولت بمراعات آن منوطست و سعادت دنيا و آخرت بمحامات آن مربوط ، مثل عفو و قهر و حزم و تيقظ قال اللّه سبحانه و تعالى : « خُذِ الْعَفْوَ » « 1 » و قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم : « ينادى مناد يوم القيمة : من كان له على اللّه حق فليقم ! فلا يقوم الّا من عفا » . عفو ترك معاتبت جانى است در وقت قدرت و اغماض از زلّات و جرايم ايشان . و اين خصلتى پسنديده و خلقى گزيده است ، خاصّه ارباب دولت و اصحاب صولت را . چه تثقيف اود خلق ببأس و بؤس بىصفح و عفو ميسر نشود و جراحت عنف بىمرهم لطف دير مندمل گردد . و حكّام را رعايت اين دو خصلت اعنى قهر و لطف هريك بجاى خود واجب است . چه اگر بجاى عفو و اغماض قهر و عنف تقديم كرده شود [ 37 ر ] شرعا و عقلا ملوم و معاقب باشد ؛ و اگر به كلى جانب حزم و سياست نامرعى ماند ندامت نتيجه دهد . شعر : و وضع النّدى فى موضع السّيف بالعلى * مضرّ كوضع السّيف فى موضع النّدى خشونت بىمجاملت در جميع احوال از دايرهء استحسان بيرون است و عفو و اغماض نيز من كل الوجوه پسنديده نيست . حقّ سبحانه و تعالى اين دو صفت قهر و لطف را كه هريك بجا و وقت خود مستعمل افتد در معرض مدح بيان فرموده ، حيث قال : « أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ » « 2 » .

--> ( 1 ) - قرآن 7 : 198 . ( 2 ) - قرآن 5 : 59 .